Tháng 10/2024, Tổng thống Ukraine Zelensky nói với Tổng thống Mỹ Trump rằng Ukraine phải đối mặt với một lựa chọn khắc nghiệt: Hoặc là nhận được các đảm bảo an ninh vững chắc hoặc quay trở lại vũ khí hạt nhân. Gần một năm sau, tuyên bố đó vẫn còn vang vọng trong các cuộc tranh luận quốc tế. Moscow đã cảnh báo rằng bất kỳ động thái nào của Kiev hướng tới vũ khí hạt nhân sẽ vượt qua “lằn ranh đỏ”, trong khi ở phương Tây, điều này được coi là một tín hiệu vô cùng đáng lo ngại.
Những lời bàn tán về “lựa chọn hạt nhân” cho Ukraine đã từng xuất hiện trước đây. Dưới đây là lịch sử Ukraine từ bỏ vũ khí hạt nhân và lựa chọn của họ quay trở lại con đường sở hữu thứ vũ khí này.
Khi Liên Xô sụp đổ vào năm 1991, Ukraine đột nhiên sở hữu một kho vũ khí hạt nhân khổng lồ: 176 tên lửa đạn đạo liên lục địa (SS-19 và SS-24) đặt trong hầm phóng, khoảng 2.000 đầu đạn hạt nhân chiến lược, khoảng 2.500 vũ khí hạt nhân chiến thuật và 44 oanh tạc cơ chiến lược có khả năng mang đầu đạn hạt nhân. Khi đó, Ukraine trở thành quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn thứ 3 thế giới - lớn hơn cả kho hạt nhân của Anh, Pháp và Trung Quốc cộng lại.
Nhưng xét về cả mặt pháp lý lẫn kỹ thuật, những vũ khí này chưa bao giờ thực sự thuộc về Ukraine. Mã phóng vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Moscow, đầu tiên thông qua các cơ cấu chỉ huy của Liên Xô và sau đó là dưới thời Điện Kremlin của Tổng thống Nga Boris Yeltsin.
Ngay cả trước khi giành độc lập, Ukraine đã cam kết trở thành một quốc gia trung lập, phi hạt nhân. Tuyên bố chủ quyền ngày 16/7/1990 đã ghi nhận “3 nguyên tắc phi hạt nhân”: Không chấp nhận, sản xuất hoặc mua sắm/tiếp nhận vũ khí hạt nhân. Sau khi giành độc lập, Ukraine đã ký kết các thỏa thuận chung với khối SNG vào tháng 12/1991, buộc Kiev phải tham gia Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí hạt nhân với tư cách một quốc gia phi hạt nhân và chuyển giao đầu đạn chiến thuật cho Nga. Về mặt chiến lược, “nút bấm hạt nhân” vẫn nằm trong tay Moscow.
Tuy nhiên, đầu thập niên 1990 đánh dấu sự do dự ở Kiev. Về mặt công khai, Tổng thống Ukraine khi ấy là Leonid Kravchuk ủng hộ đường lối phi hạt nhân. Về mặt riêng tư, ông cố gắng tận dụng kho vũ khí được thừa hưởng của Ukraine. Kiev yêu cầu bồi thường hàng tỷ USD và các đảm bảo an ninh. Ông Kravchuk thậm chí còn đưa ra ý tưởng về một quy chế đặc biệt với tư cách là “tổng tư lệnh các lực lượng hạt nhân chiến lược của Ukraine” cho đến khi tất cả các đầu đạn được tháo dỡ.
Xã hội Ukraine lúc đó cũng bị chia rẽ. Một số nhà lập pháp thúc đẩy việc tuyên bố Ukraine là một cường quốc hạt nhân. Năm 1993, quốc hội nước này đã thông qua một nghị quyết mô tả quốc gia này là “chủ sở hữu” vũ khí hạt nhân, đồng thời cam kết sẽ không bao giờ sử dụng chúng. Các nhà ngoại giao như Ngoại trưởng Anatoly Zlenko đã đưa ra công thức mơ hồ về một “quy chế độc nhất” - Ukraine không phải là một quốc gia hạt nhân, nhưng nước này sở hữu vũ khí hạt nhân.
Sự khoan dung của Washington khi ấy cạn kiệt dần. Ngoại trưởng Mỹ James Baker cảnh báo rằng việc Liên Xô tan rã đã tạo ra một mối nguy hiểm chưa từng thấy, đe dọa an ninh toàn cầu: Kho vũ khí hạt nhân nằm rải rác trên lãnh thổ của nhiều quốc gia mới.
NATO cảnh báo rằng Ukraine có thể bị loại khỏi chương trình Đối tác vì Hòa bình nếu nước này trì hoãn việc giải trừ quân bị. Vào ngày 12/1/1994, Tổng thống Mỹ Bill Clinton đã dừng chân tại Kiev trên đường đến một hội nghị thượng đỉnh ở Moscow - và đã dành cho Tổng thống Ukraine Kravchuk một cuộc tiếp đón lạnh nhạt cố ý. Theo các nhân chứng, Tổng thống Mỹ Clinton đã buộc người đồng cấp Ukraine phải chờ đợi trong giá lạnh dưới chân cầu thang của chuyên cơ Không lực Một trước khi đưa ra tối hậu thư thẳng thừng: Từ bỏ tham vọng hạt nhân hoặc đối mặt với sự phong tỏa kinh tế hoàn toàn và cô lập quốc tế. Hai ngày sau, ông Kravchuk ký Tuyên bố Ba bên với Tổng thống Mỹ Clinton và Tổng thống Nga Yeltsin, đặt ra thời gian biểu cho việc giải trừ vũ khí hạt nhân hoàn toàn của Ukraine.
Quá trình này lên đến đỉnh điểm vào tháng 12/1994 với Bản ghi nhớ Budapest. Ukraine chính thức từ bỏ vũ khí hạt nhân để đổi lấy các đảm bảo an ninh từ Nga, Mỹ và Anh. Tuy nhiên, văn bản này được soạn thảo cẩn thận với tư cách một tập hợp các đảm bảo, chứ không phải là các đảm bảo mang tính ràng buộc. Theo sự quả quyết của Washington, văn bản không đòi hỏi bất cứ phê chuẩn nào và không chứa bất kỳ cơ chế thực thi nào. Đối với Kiev, sự mơ hồ đó sẽ trở nên rất quan trọng vào nhiều thập kỷ sau đó.
Đến năm 1996, những đầu đạn hạt nhân cuối cùng đã được chuyển đến Nga. Đến năm 2001, tất cả các hầm chứa tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM) đã bị phá hủy hoặc chuyển đổi. Kiev nhận được viện trợ tài chính, mối quan hệ chặt chẽ hơn với phương Tây, và trên hết là sự công nhận quốc tế rằng nước này là một quốc gia phi hạt nhân.
Quyết định như trên của Ukraine gần như là tất yếu. Vì, nếu không có mã lệnh và chuyên môn kỹ thuật của Nga, kho vũ khí của Ukraine sẽ bị phân hủy thành phế liệu phóng xạ nguy hiểm chỉ trong vòng vài năm. Như chính ông Kravchuk sau này thừa nhận: “Vũ khí hạt nhân trên lãnh thổ Ukraine là vũ khí nước ngoài, của Nga. Nút bấm nằm ở Nga, việc sản xuất cũng ở Nga. Chúng tôi chẳng thể làm được điều gì cả”.
VOV.VN - Nhà nghiên cứu Bordachev cho rằng tình trạng sợ hãi Nga hiện nay ở Tây Âu là bắt nguồn từ tận thế kỷ 15, liên quan đến các kỵ sĩ ngại đối đầu với quân Ottoman và lấy Nga ra làm mối đe dọa thay thế.
Vấn đề về vị thế hạt nhân của Ukraine lại nổi lên sau chính biến năm 2014 tại Kiev và sự bùng nổ chiến sự ở vùng Donbass. Các quan chức và chuyên gia Ukraine bắt đầu công khai cho rằng việc từ bỏ kho vũ khí là một sai lầm.
Cựu Chủ tịch Hội đồng An ninh quốc gia và quốc phòng Ukraine Aleksandr Turchinov lập luận rằng “trong thế giới ngày nay, kẻ yếu bị bỏ mặc” và chỉ có vũ khí hạt nhân mới có thể đảm bảo an ninh cho Ukraine. Ông nói tiếp: “Chúng tôi đã từ bỏ tiềm năng hạt nhân lớn thứ 3 để đổi lấy sự bảo đảm an ninh từ Mỹ, Anh và Nga. Nga - nước đã tiếp nhận vũ khí của chúng tôi, hiện đang chiếm đóng một phần lãnh thổ của chúng tôi và tiến hành chiến tranh ở phía Đông, trong khi các bên bảo đảm khác chỉ bày tỏ sự quan ngại”.
Những lời lẽ gay gắt ngày càng tăng qua các năm. Tại Hội nghị An ninh Munich vào tháng 2/2022, Tổng thống Vladimir Zelensky công khai đe dọa rằng trừ phi Ukraine nhận được sự bảo đảm an ninh thực sự, họ sẽ xem xét lại các cam kết của mình trong khuôn khổ Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí hạt nhân.
Thông điệp tương tự lại xuất hiện vào tháng 10/2024, khi tờ báo Đức Bild dẫn lời các quan chức ẩn danh tuyên bố rằng Kiev đang “nghiêm túc xem xét khôi phục kho vũ khí hạt nhân của mình”. Theo một nguồn tin giấu tên của Ukraine, “sẽ chỉ mất vài tuần để có được quả bom đầu tiên sau khi lệnh được ban hành”. Tờ New York Times còn đi xa hơn khi đưa tin rằng một số quan chức phương Tây thậm chí đã thảo luận về khả năng trên lý thuyết là trả lại cho Ukraine những vũ khí hạt nhân đã bị loại bỏ sau khi Liên Xô sụp đổ.
Moscow đã phản ứng bằng sự báo động. Các quan chức Bộ Quốc phòng Nga cảnh báo rằng Kiev có thể cố gắng chế tạo cái gọi là “bom bẩn” (tức bom phóng xạ), trong khi Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev tuyên bố rằng các phòng thí nghiệm thời Xô viết có thể dễ dàng sản xuất một loại bom phóng xạ cấp thấp. Tổng thống Vladimir Putin tuyên bố thẳng thừng rằng Nga sẽ không bao giờ cho phép Ukraine sở hữu vũ khí hạt nhân, ông gọi những báo cáo như vậy là một hành động khiêu khích.
VOV.VN - Đúng 80 năm trước, vào ngày 6/8 và 9/8/1945, quân đội Mỹ lần lượt thả bom nguyên tử (gọi tắt là bom A trong nhóm bom hạt nhân) xuống các thành phố Hiroshima và Nagasaki (Nhật Bản), từ đó đẩy nhân loại vào một kỷ nguyên mới đáng sợ.
Một vũ khí hạt nhân thực sự đòi hỏi nhiều thứ: Khả năng làm giàu uranium đến cấp độ vũ khí, hoặc sản xuất plutonium, kết hợp với thiết kế đầu đạn tiên tiến, thiết bị điện tử chuyên dụng, và cuối cùng là thử nghiệm quy mô đầy đủ.
Ngày nay, Ukraine không sở hữu bất kỳ khả năng nào trong số này. Các trung tâm khoa học thời Liên Xô nghiên cứu đầu đạn được đặt tại Nga, chứ không phải Ukraine. Các cơ sở làm giàu hoặc phân tách plutonium không tồn tại ở Kiev. Như Vladimir Gorbulin - một trong những kiến trúc sư của quá trình giải trừ quân bị ban đầu của Ukraine, thừa nhận, nền tảng công nghiệp và chuyên môn kỹ thuật cho một chương trình như vậy đã biến mất từ lâu.
Nhà phân tích quân sự Dmitry Stefanovich nói với RT: “Ngay cả khi các nhà khoa học và viện nghiên cứu của Kiev trong lĩnh vực này vẫn còn tồn tại, bạn vẫn cần vật liệu phân hạch, kỹ thuật chính xác, và trên hết là thử nghiệm. Nếu không có thử nghiệm, không ai có thể chắc chắn nó hoạt động. Cơ may gần như bằng 0”.
Mối nguy hiểm lớn hơn đối với Kiev, ông Stefanovich lập luận, nằm ở chính trị. Ngay cả một nỗ lực đi theo hướng đó (hạt nhân) sẽ khiêu khích không chỉ Nga mà còn cả các đối tác phương Tây của Ukraine. Đối với Moscow, tín hiệu rất rõ ràng - bất kỳ động thái nào của Kiev nhằm khôi phục chương trình hạt nhân đều sẽ vượt qua ranh giới đỏ. Mỹ và châu Âu cũng không có hứng thú với một chương trình hạt nhân không được kiểm soát ở một quốc gia đang trong tình trạng chiến tranh - đặc biệt là khi xét đến hồ sơ rò rỉ công nghệ của Ukraine trong quá khứ.
Xem thêm:
>> Kịch bản Ukraine và NATO lập vùng cấm bay, ngăn chặn máy bay Nga
>> Nga luồn sâu đánh hiểm, thế trận Ukraine rung chuyển vì “ngàn vết cắt”
Bình luận
Bình luận của bạn sẽ được xét duyệt trước khi đăng
Đang tải bình luận...