Trong ký ức của nhiều người cao tuổi, hình ảnh nồi bánh gio nghi ngút khói trên bếp lửa từ tối mùng 4/5 âm lịch luôn là một phần không thể thiếu của ngày Tết Đoan Ngọ. Khi ấy, cuộc sống còn nhiều khó khăn, bánh gio không chỉ là lễ vật dâng cúng tổ tiên mà còn là món quà mà trẻ nhỏ háo hức chờ đợi mỗi năm. 

Bà Nông Thị Bền, ở xóm Xuân Thành, xã Thạch An, tỉnh Cao Bằng nhớ lại: “Ngày xưa tôi còn nhỏ cũng làm bánh gio ngày 5/5, ngày mùng 4 gói bánh rồi nấu bánh để mùng 5 thắp hương. Còn bây giờ đời sống hiện đại đa số toàn đi mua ở ngoài chợ. Ngày xưa còn khó khăn lắm, không có tiền như bây giờ đâu, bánh gio là chính thôi, không có kẹo quà như bây giờ. Nhà tôi thì năm nào cũng làm bánh gio, vẫn giữ theo truyền thống”.

Để chuẩn bị cho ngày Tết Đoan Ngọ, từ nhiều ngày trước, các gia đình người Tày, Nùng thường chuẩn bị lá chít, gạo nếp, làm nước gio để gói bánh. Trên mâm lễ cúng gia tiên ngoài bánh gio còn có rượu nếp, mận, vải thiều và các loại quả theo mùa. Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm chuyển mùa nên mỗi lễ vật đều gửi gắm mong muốn xua đi bệnh tật, những điều không may, cầu cho gia đình mạnh khỏe, mùa màng thuận lợi. 

Bà Trần Thị Tiến, ở xã Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng cho biết, gia đình bà vẫn duy trì đầy đủ những phong tục truyền thống trong ngày Tết Đoan Ngọ.

"Ngày 5/5 theo phong tục cổ truyền, cúng gia tiên là phải có bánh gio, rượu ngọt, quả mận và vải để diệt sâu bọ. Gia đình nào có điều kiện thì làm thêm một mâm cỗ mặn để cúng gia tiên. Vì là Tết diệt sâu bọ mà nên phải có quả chua, nhất là quả mận. Theo người già bảo sáng dậy mỗi người ăn hai đến ba quả mận theo phong tục để diệt sâu bọ, giun sán”, bà Tiến nói.

Điều đáng quý là những phong tục ấy không chỉ còn trong ký ức của người lớn tuổi mà vẫn đang được truyền lại cho con cháu trong mỗi gia đình. Từ cách gói bánh gio, chuẩn bị lễ vật đến ý nghĩa của từng món ăn trong ngày Tết, tất cả đều trở thành những bài học đầu tiên về văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. 

Bà Đinh Thị Huynh, ở phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng chia sẻ niềm vui khi con cháu trong gia đình vẫn tiếp nối được nếp xưa của ông bà.

"Tết Đoan Ngọ là từ ông bà giữ gìn để lại, làm bánh gio, ăn mận ăn vải để diệt sâu bọ, để mọi người mạnh khỏe. Năm nào nhà tôi cũng làm bánh gio, con cháu nhà tôi đều biết gói bánh, vẫn giữ được truyền thống của dân tộc mình”, bà Huynh cho biết.

Cùng với sự phát triển của đời sống, cách đón Tết Đoan Ngọ của người Tày, Nùng hôm nay cũng có những thay đổi nhất định. Nếu ở nhiều bản làng, người dân vẫn tự tay làm bánh gio, chuẩn bị rượu nếp và các lễ vật truyền thống thì tại khu vực đô thị, do nhịp sống bận rộn, nhiều gia đình lựa chọn mua sẵn ngoài chợ. Tuy nhiên, theo chị Nông Thị Thơm, ở phường Thục Phán, điều quan trọng nhất không nằm ở việc tự làm hay mua sẵn, mà là giúp con cháu hiểu được ý nghĩa của ngày Tết truyền thống này.

"Nói về Tết Đoan Ngọ ngày 5/5 trong đời sống hiện đại thì có nhiều thứ khác nhau. Ở các bản làng, người già vẫn làm bánh gio, rượu nếp. Gần đến 5/5 thì đi hái lá chít, ngâm gạo nếp, người già dạy cho người trẻ trong nhà gói bánh gio như thế nào, thắp hương những món gì, để biết được ý nghĩa của ngày 5/5 là ngày Tết diệt sâu bọ, mong mọi người trong nhà mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi. Còn ở thành phố, bận công việc, không còn nấu bếp củi nên lấy nước gio cũng khó, đi hái lá chít cũng rất khó. Nhiều người chọn ra chợ mua bánh, mua quả về thắp hương, để con cháu vẫn biết được ý nghĩa của ngày Tết Đoan Ngọ này”, chị Thơm nói.

Với chị Thơm, việc dạy con hiểu về Tết Đoan Ngọ không chỉ là chuẩn bị một mâm cúng, mà còn là cách để các con hiểu hơn về cội nguồn, từ đó biết trân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

"Để cho các con biết rõ ngày Tết Đoan Ngọ mùng 5/5 của dân tộc mình, thì mỗi năm cứ gần đến ngày này, tôi cũng dạy con gói bánh gio, thắp hương bằng bánh gio, rượu nếp và quả chua, mang ý nghĩa là diệt sâu bọ. Nói cho các con biết như thế thì các con sẽ biết được ngày mùng 5/5 hàng năm đều như vậy, có như thế thì các con mới nhớ được. Dân tộc mình trong năm có nhiều ngày Tết, nên cần phải nói cho các con biết thì mới giữ gìn được bản sắc văn hóa của dân tộc mình”, chị Thơm cho biết.

Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, nhiều phong tục truyền thống đã có những đổi thay để phù hợp với điều kiện sinh hoạt mới. Thế nhưng trong mỗi gia đình người Tày, Nùng ở Cao Bằng, Tết Đoan Ngọ vẫn là dịp để con cháu quây quần bên nhau, cùng thắp nén hương tưởng nhớ tổ tiên và nhắc nhớ về những giá trị đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Và khi những đòn bánh gio vàng óng được vớt ra từ nồi nước sôi, khi những đĩa mận đầu mùa được đặt lên bàn thờ gia tiên, Tết Đoan Ngọ vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay như một phần ký ức văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Dù cách đón Tết có thể thay đổi theo thời gian, nhưng ý nghĩa về lòng biết ơn tổ tiên, về sự gắn kết gia đình và niềm mong ước cho một năm bình an, khỏe mạnh vẫn còn nguyên vẹn trong mỗi nếp nhà người Tày, Nùng nơi miền non nước Cao Bằng.

Người dân dậy từ 5h sáng, tất bật sắm đồ "diệt sâu bọ" trong ngày Tết Đoan Ngọ

VOV.VN - Sáng 19/6 (tức mùng 5/5 Âm lịch), từ rất sớm, người dân Hà Nội đã đổ về các chợ truyền thống để mua rượu nếp, bánh gio, hoa quả... chuẩn bị lễ cúng Tết Đoan Ngọ - dịp lễ truyền thống được xem là ngày “diệt sâu bọ” trong quan niệm dân gian.