VOV.VN - Hát trống quân, điệu hát dân gian mang hồn quê Bắc Bộ vẫn đang âm thầm giữ nhịp như một báu vật độc nhất vô nhị giữa lòng Hà Nội. Không cầu kỳ, không hoa mỹ, điệu hát trống quân mộc mạc soi bóng dưới gốc đa cổ thụ chính là tiếng lòng, là sợi dây gắn kết cộng đồng qua bao thế hệ.
Điểm đặc sắc đầu tiên khiến hát trống quân Phúc Lâm (xã Đại Xuyên, Hà Nội) khác biệt với các loại hình dân ca khác nằm ở chiếc "trống đất" – nhạc cụ duy nhất của một buổi hát trống quân.
Từ một hố đất sâu khoảng 40–45 cm, người dân phủ mo cau, mo tre hoặc thân bương làm mặt trống, căng ngang một sợi dây thép xâu thêm vỏ ốc rồi cố định vào hai cọc gỗ.
Mặt trống quân làm từ mo cau, mo tre...
Xâu vỏ ốc được đặt vào dưới mặt trống trong hố đất tạo âm thanh độc đáo và tăng tiếng vang cho trống.
Khi dùi tre gõ vào dây thép, âm thanh cộng hưởng từ lòng đất vang lên, tạo giai điệu và giữ nhịp cho người hát.
Chủ thể của những canh hát này là người dân làng Phúc Lâm. Trong các dịp lễ hội lớn, họ khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống chỉnh tề: nam mặc áo dài the, quần nâu, đi guốc mộc; nữ duyên dáng với áo cánh, yếm hồng, thắt lưng hoa đào.
Không gian diễn xướng của trống quân Phúc Lâm thường là những không gian mở như sân đình, bãi đất trống đầu làng, đặc biệt là thời điểm diễn xướng thường vào những đêm trăng sáng.
Thế nhưng, nét đẹp của hát trống quân Phúc Lâm còn nằm ở sự linh hoạt khi họ có thể hát giao duyên ngay trên đồng ruộng, trong những không gian lao động, sinh hoạt cộng đồng.
Trong đời sống lao động hằng ngày, người dân vẫn có thể cất cao tiếng hát, biến không gian lao động thành sân khấu dân gian đầy sắc màu, bởi bất cứ lúc nào, chỉ cần có không gian đào 1 hố đất là người dân Phúc Lâm cũng có thể tạo nên loại nhạc cụ độc đáo duy nhất cho canh hát: Trống quân.
Cấu trúc một cuộc hát truyền thống được ví như một bài thơ hoàn chỉnh, hát ứng tác đối đáp, dẫn dắt người nghe qua nhiều cung bậc cảm xúc với 4 chặng rõ rệt.
Hát lập đám (Hát chào): Mở đầu bằng những lời mời gọi, ca ngợi quê hương thân thiện để thiết lập mối quan hệ: “Một đàn thời cò trắng bay rồi / Bên nam thời bên nữ ta ngồi xuống đây...”.
Hát đối đáp: Nội dung trung tâm, nơi hai bên nam nữ cử đại diện để liên tục tung hứng, ứng tác sao cho câu đáp phải đúng vần, hợp nhịp và tương xứng về ý nghĩa.
Hát đố và hát thử tài: Giai đoạn cao trào, khi các câu đố về lịch sử, văn học, hay kinh nghiệm sản xuất được đưa ra để thử thách vốn tri thức và khả năng suy luận nhanh nhạy của đối phương.
Hát giã bạn: Khép lại canh hát bằng lời chia tay lưu luyến, tình nghĩa và lời hẹn gặp lại mùa hội sau.
Trong suốt cuộc hát, các từ đệm như “thời”, “là”, “nay”, “ấy” được sử dụng khéo léo để luyến âm, giúp người hát có thêm thời gian suy nghĩ, ứng biến lời ca mới.
Dù trải qua nhiều biến động lịch sử, hát trống quân Phúc Lâm chưa bao giờ tắt lửa. Sự tồn tại song song giữa hình thức “hát có tổ chức” tại các lễ hội, và “hát tự do” trong đời sống sinh hoạt chính là bệ đỡ giúp loại hình nghệ thuật này lưu truyền bền bỉ.
Tại đây, các nghệ nhân lão thành đóng vai trò như những “pho từ điển sống”, trực tiếp gợi ý câu chữ và truyền dạy kỹ năng ứng tác cho thế hệ trẻ ngay trong lúc thực hành.
Hiện nay, để bảo tồn di sản quý báu này, chính quyền và người Phúc Lâm đã triển khai nhiều giải pháp thiết thực như: tư liệu hóa lời ca, phục dựng không gian diễn xướng cổ, thành lập các câu lạc bộ văn nghệ, sáng tạo loại trống quân có thể mang đi biểu diễn mà không cần đào hố đất và đưa hát trống quân vào các chương trình ngoại khóa trường học.
Điệu hát trống quân Phúc Lâm không chỉ là hình thức giải trí thuần túy, mà còn là ký ức văn hóa sống động, khẳng định sức sống nội sinh mạnh mẽ của dòng chảy văn hóa phi vật thể giữa lòng Thủ đô Hà Nội.
Bình luận
Bình luận của bạn sẽ được xét duyệt trước khi đăng
Đang tải bình luận...