Dìa Trên – Nơi những tờ giấy kể chuyện bản làng

Nằm giữa thung lũng xanh dưới chân những dãy núi đá vôi hùng vĩ của xã Quảng Uyên, Cao Bằng, xóm Dìa Trên lưu giữ một nghề thủ công đã gắn bó lâu đời với đời sống của đồng bào Nùng An. Giữa nhịp sống bình dị của bản làng, nghề làm giấy bản vẫn được duy trì qua những thao tác thủ công được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ở Dìa Trên, nghề làm giấy bản không chỉ là một hoạt động sản xuất mà còn là phần ký ức được lưu giữ trong đời sống của người Nùng An. Những kỹ thuật làm giấy được truyền lại qua quá trình quan sát, thực hành và tích lũy kinh nghiệm, để rồi trở thành vốn nghề của mỗi gia đình, cộng đồng.

Giã nguyên liệu là một trong những công đoạn thể hiện rõ sự công phu của nghề làm giấy bản. Qua những nhịp chày đều đặn, nguyên liệu được xử lý để chuyển dần thành phần bột phục vụ quá trình sản xuất.

Từ những nguyên liệu ban đầu, qua bàn tay người thợ, chất liệu dần chuyển thành phần bột giấy để tạo nên những tờ giấy mỏng, nhẹ và mang sắc thái tự nhiên.

Không cần những thiết bị hiện đại, người thợ làm giấy bản dựa nhiều vào đôi tay và kinh nghiệm để hoàn thành từng công đoạn. Những thao tác tưởng chừng đơn giản thực chất đòi hỏi sự chính xác, nhẫn nại và khả năng cảm nhận chất liệu.

Chỉ một sai lệch trong quá trình chuẩn bị cũng có thể ảnh hưởng đến độ dày và chất lượng của thành phẩm. Vì vậy, người thợ không chỉ thực hiện các bước theo thói quen mà còn phải quan sát, điều chỉnh dựa trên kinh nghiệm thực tế. Đây là một trong những nét đặc trưng của nghề thủ công truyền thống, nơi kỹ năng được hình thành qua quá trình thực hành lâu dài.

Từ phần bột giấy, những tờ giấy bản dần hiện lên, mang theo dấu ấn của nguyên liệu tự nhiên và sự khéo léo của con người.

Từ hỗn hợp bột giấy, người thợ tạo thành lớp giấy mỏng trên khung, điều chỉnh để nguyên liệu phân bố tương đối đều trên bề mặt. Nếu thao tác không phù hợp, lớp giấy có thể không đạt độ dày mong muốn hoặc xuất hiện những chỗ không đồng đều. Bởi vậy, mỗi lần seo giấy đều là sự kết hợp giữa kỹ thuật, cảm giác và khả năng quan sát.

Sau quá trình xử lý nguyên liệu, phần bột giấy được chuẩn bị để bước vào công đoạn tạo hình. Đằng sau trạng thái tưởng như đơn giản ấy là nhiều thao tác đòi hỏi sự cẩn trọng và kinh nghiệm của người làm nghề. Bột giấy cần đạt trạng thái phù hợp để có thể phân bố trên khung, tạo nên lớp giấy tương đối đồng đều.

Nghề làm giấy hình thành từ nhu cầu thực tế của cộng đồng, rồi dần trở thành một phần của di sản văn hóa địa phương. Khi tìm hiểu về giấy bản Dìa Trên, du khách có cơ hội khám phá không chỉ kỹ thuật chế tác mà còn cả những lớp nghĩa văn hóa phía sau sản phẩm.

Sau công đoạn tạo hình, giấy bản được làm khô để hoàn thiện thành phẩm. Những tờ giấy được sắp xếp, phơi tại vị trí thích hợp, trong khi người thợ theo dõi quá trình khô để bảo đảm chất lượng.

Thời tiết, độ ẩm và cách bố trí giấy đều có thể ảnh hưởng đến quá trình hoàn thiện sản phẩm. Bởi vậy, dù không đòi hỏi nhiều thao tác phức tạp, phơi giấy vẫn cần sự quan sát và kinh nghiệm của người làm nghề.

Trong đời sống truyền thống của người Nùng An, giấy bản gắn bó với những nhu cầu văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng. Sản phẩm được sử dụng trong các công việc như chép gia phả, viết chữ Nôm và phục vụ một số nghi lễ tâm linh. Vì thế, giấy bản không đơn thuần là vật liệu để ghi chép hay sử dụng trong sinh hoạt, mà còn mang ý nghĩa kết nối con người với gia đình, tổ tiên và những giá trị tinh thần được gìn giữ qua thời gian.

Từ những tờ giấy vốn gắn với đời sống tín ngưỡng, người dân Dìa Trên từng bước phát triển thêm nhiều sản phẩm có tính ứng dụng như sổ tay, bưu thiếp, quạt giấy, tranh trang trí và đồ lưu niệm. Sự thay đổi này mở ra khả năng đưa chất liệu truyền thống đến gần hơn với nhu cầu của du khách và thị trường hiện đại. Vẻ đẹp tự nhiên của giấy bản trở thành điểm nhấn trong các sản phẩm sáng tạo, giúp mỗi món đồ vừa có công năng sử dụng vừa mang câu chuyện văn hóa riêng.

Từ một nghề thủ công gắn với đời sống tín ngưỡng, giấy bản Dìa Trên đang từng bước tìm thấy hướng phát triển mới thông qua sáng tạo sản phẩm và du lịch cộng đồng. Những tờ giấy mộc mạc không chỉ tiếp tục mang giá trị sử dụng mà còn trở thành phương tiện giới thiệu văn hóa người Nùng An đến với du khách.

Từ năm 2021, Ban Quản lý Công viên địa chất Non nước Cao Bằng phối hợp với chính quyền địa phương khảo sát, đánh giá tiềm năng của làng giấy bản Dìa Trên. Trên cơ sở đó, làng nghề được kết nối vào tuyến du lịch phía Đông của Công viên địa chất với chủ đề “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên”. Đây là cơ hội để nghề làm giấy bản được giới thiệu rộng rãi hơn, không chỉ như một hoạt động sản xuất truyền thống mà còn như một trải nghiệm văn hóa dành cho du khách.

Khi trực tiếp quan sát người thợ làm giấy, du khách có thể hình dung rõ hơn sự công phu của một nghề thủ công tưởng chừng giản dị. Trải nghiệm ấy giúp những giá trị di sản trở nên gần gũi, sinh động và dễ ghi nhớ.

Việc kết nối nghề làm giấy bản với du lịch cộng đồng mở ra những cơ hội mới cho người dân Dìa Trên. Bên cạnh hoạt động sản xuất truyền thống, việc giới thiệu sản phẩm, tổ chức trải nghiệm và quảng bá câu chuyện nghề có thể góp phần mở rộng nguồn thu, tạo thêm động lực để cộng đồng duy trì kỹ thuật thủ công.

Giữa thung lũng xanh của Cao Bằng, câu chuyện giấy bản vẫn được viết tiếp bằng những thao tác quen thuộc của người thợ, bằng những sản phẩm mới và bằng niềm tự hào về văn hóa quê hương. Mỗi tờ giấy ra đời hôm nay vì thế không chỉ là thành quả lao động, mà còn là một trang ký ức được gìn giữ cho ngày mai.

"Dìa Trên – Nơi những tờ giấy kể chuyện bản làng"

Bình luận