Trong tháng 7 âm lịch, nhiều gia đình Việt chuẩn bị lễ cúng chúng sinh, còn gọi là cúng cô hồn hoặc thí thực. Mâm lễ thường không quá cầu kỳ, nhưng dễ nhận thấy sự xuất hiện của những món quen thuộc như cháo loãng, gạo, muối, nước, bánh kẹo và hoa quả.

Cháo loãng - món ăn dành cho những “chúng sinh đói khát”

Cháo loãng thường được xem là một trong những lễ vật đặc trưng của mâm cúng chúng sinh. Theo quan niệm dân gian, những vong linh không nơi nương tựa, không được người thân thờ cúng có thể rơi vào cảnh đói khát. Vì vậy, người sống chuẩn bị thức ăn để bố thí, với mong muốn những chúng sinh ấy được thọ nhận.

Cháo loãng được lựa chọn có thể liên quan đến hình dung dân gian về những cô hồn không thể sử dụng các loại thức ăn thông thường. Đây là một cách lý giải thuộc tín ngưỡng dân gian, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Trong các nghi lễ thí thực của Phật giáo, việc bố thí thức ăn cũng gắn với tinh thần từ bi và chia sẻ. Tuy nhiên, không nên đồng nhất mọi tập tục cúng chúng sinh của người Việt với nghi lễ Phật giáo chính thống, bởi phong tục này đã có sự giao thoa giữa nhiều lớp văn hóa và tín ngưỡng.

Gạo - biểu tượng của lương thực và sự chia sẻ

Gạo là lương thực quan trọng trong đời sống người Việt từ hàng nghìn năm. Vì vậy, gạo xuất hiện trong nhiều nghi lễ và phong tục truyền thống.

Trong lễ cúng chúng sinh, gạo thường được dùng cùng muối. Sau lễ, ở một số địa phương có tục rắc gạo, muối ra ngoài với ý nghĩa bố thí cho chúng sinh.

Ở góc độ văn hóa, việc sử dụng gạo trong lễ cúng có thể được hiểu đơn giản là đem thứ lương thực thiết yếu của con người để chia sẻ với những đối tượng được tin là không có nơi nương tựa. Điều này phù hợp với tinh thần bố thí - cho đi những thứ thiết yếu thay vì đặt nặng giá trị vật chất của lễ vật.

Muối - lễ vật quen thuộc trong nhiều nghi thức dân gian

Muối cũng xuất hiện trong nhiều phong tục của người Việt, từ lễ cưới, lễ nhập trạch đến các nghi lễ liên quan đến đời sống tâm linh. Trong lễ cúng chúng sinh, muối thường được đặt cùng gạo và sau đó rắc ra ngoài theo phong tục của nhiều vùng.

Dân gian có nhiều cách lý giải về ý nghĩa của muối, trong đó có quan niệm về sự thanh sạch, xua đuổi điều không may. Tuy nhiên, đây là những quan niệm thuộc tín ngưỡng dân gian, không nên coi là cơ sở khoa học hay một yêu cầu bắt buộc. Nếu nhìn từ góc độ phong tục, gạo và muối có giá trị biểu tượng nhiều hơn là giá trị vật chất của chính lễ vật.

Vì sao không cần mâm cỗ thật lớn?

Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng lễ cúng chúng sinh càng nhiều đồ thì càng thể hiện lòng thành. Thực tế, ý nghĩa của việc thí thực nằm ở tâm niệm bố thí và chia sẻ. Các nguồn của Giáo hội Phật giáo Việt Nam khi giải thích về nghi lễ Rằm tháng 7 cũng nhấn mạnh việc thực hành cần phù hợp, không nên quá sa đà vào hình thức.

Một mâm lễ đơn giản với cháo, gạo, muối, nước, hoa quả hoặc bánh kẹo tùy điều kiện gia đình vẫn có thể đáp ứng nhu cầu thực hành phong tục. Không có lý do để biến việc cúng thành một cuộc chạy đua về lễ vật.

Cúng chúng sinh không phải để “mua sự bình an”

Một cách hiểu phổ biến về cúng cô hồn là phải chuẩn bị nhiều lễ vật để những vong linh không quấy phá gia đình. Đây là quan niệm dân gian, nhưng nếu nhìn từ tinh thần Phật giáo, việc bố thí không nên được hiểu như một sự trao đổi: cho thức ăn để đổi lấy việc không gặp điều xấu.

Các nội dung giải thích của Giáo hội Phật giáo Việt Nam về tháng 7 âm lịch nhấn mạnh tinh thần từ bi, bố thí, làm việc thiện và báo hiếu. Tháng 7 cũng không nên bị đồng nhất hoàn toàn với một “tháng cô hồn” đáng sợ. Vì vậy, nếu duy trì tục cúng chúng sinh, điều quan trọng hơn cả là sự thành tâm và ý nghĩa sẻ chia.

Từ mâm cháo, gạo, muối đến giá trị của lòng từ bi

Cháo, gạo và muối đều là những thứ rất bình dị. Có lẽ chính sự bình dị đó khiến chúng trở thành những lễ vật quen thuộc trong tục cúng chúng sinh. Không phải món ăn đắt tiền, không cần những vật phẩm xa xỉ, người Việt dùng những thứ gần gũi trong đời sống để thực hiện một nghi thức mang ý nghĩa bố thí.

Ở góc độ văn hóa, đây cũng là một thông điệp đáng chú ý: lòng nhân ái không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi, đó là việc chia sẻ những thứ thiết yếu với người mà mình nghĩ đang thiếu thốn.

Ngày nay, bên cạnh việc duy trì những phong tục phù hợp, tinh thần ấy có thể được thể hiện bằng những hành động thiết thực hơn như giúp đỡ người khó khăn, làm từ thiện, chăm sóc người yếu thế hoặc đơn giản là biết quan tâm đến những người xung quanh.

Tháng 7 âm lịch: Lý do nhiều nhà làm mâm cúng chay

VOV.VN - Tháng 7 âm lịch gắn với lễ Vu Lan và nhiều phong tục tưởng nhớ tổ tiên, người đã khuất. Vì vậy, không ít gia đình chọn ăn chay, làm mâm cúng thanh đạm như một cách thể hiện lòng thành, hướng thiện và nhắc nhớ đạo hiếu.