Cách đây 65 năm, Việt Nam và Cuba chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao, mở ra trang sử của một tình bạn đặc biệt, thủy chung và trong sáng hiếm có trong quan hệ quốc tế. Trong dòng chảy hợp tác toàn diện ấy, hợp tác quốc phòng được xác định là một trong những trụ cột vững chắc, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ chủ quyền và chế độ xã hội chủ nghĩa ở mỗi nước.

Để nhìn lại chặng đường vẻ vang này và hướng tới những triển vọng mới, Chương trình Phát thanh Quân đội nhân dân phỏng vấn TS. Lộc Thị Thuỷ, Chuyên gia phân tích các vấn đề quốc tế, Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.

PV: Thưa TS. Lộc Thị Thuỷ, nhắc đến quan hệ Việt Nam - Cuba, không thể không nhắc đến hình ảnh Chủ tịch Fidel Castro phất cao lá cờ giải phóng tại Quảng Trị năm 1973. Chuyến đi "giữa lằn ranh sinh tử" ấy của một nguyên thủ nước ngoài duy nhất có sức nặng như thế nào đối với vị thế của Việt Nam lúc bấy giờ?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Chuyến thăm của CT Fidel đến Quảng trị năm 1973 đã giúp cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mở rộng mối quan hệ quốc tế với các nước XHCN ở khu vực Mỹ Latinh. Đồng thời, thúc đẩy sự liên hệ quốc tế với các nước trong phong trào không liên kết mà Cuba là 1 trụ cột lúc đó.

Chuyến thăm này cũng giúp cho Chính phủ Cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam mở rộng mối quan hệ quốc tế với các nước thế giới thứ 3 và phong trào giải phóng dân tộc ở Á-Phi-Mỹ Latinh, phá thế bao vây phong tỏa của Trung Quốc và các nước thực dân, đế quốc sau Hiệp định Paris năm 1973, đưa chính phủ Cộng hòa miền Nam Việt Nam trở thành một phần quan trọng của cách mạng thế giới, nhất là phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.

PV: Trên bình diện song phương trong quan hệ hai nước, chuyến thăm đó có ý nghĩa như thế nào, thưa bà?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Chuyến thăm còn giúp Việt Nam củng cố mối quan hệ với Cuba, dựa trên sự tương đồng về ý thức hệ và mối quan hệ đặc biệt giữa các nhà lãnh đạo hai nước, nhất là Chủ tịch Fidel Castro với Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tạo cơ sở để Việt Nam trở thành thành viên của Phong trào không liên kết năm 1975.

Chuyến thăm thể hiện tinh thần đoàn kết quốc tế keo sơn, giữa cách mạng Việt Nam với cách mạng Cuba và các nước đang phát triển trên thế giới, tạo nền tảng để Việt Nam và Cuba trở thành hai ngọn hải đăng cách mạng, canh giữ bầu trời phía Đông và phía Tây của trái đất. Đúng như lời của Cố Chủ tịch Fidel đã phát biểu.

PV: Nghĩa tình luôn đến từ hai phía. Nếu Cuba đã hết lòng vì Việt Nam trong chiến tranh, sau ngày hòa bình thống nhất, chúng ta đã cụ thể hóa sự ủng hộ và đồng hành cùng Cuba như thế nào trước vòng vây cấm vận khắc nghiệt, thưa TS. Lộc Thị Thuỷ?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Sau khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1960 và sau chuyến thăm lịch sử của Chủ tịch Fidel năm 1973, các thế hệ lãnh đạo của Việt Nam luôn coi việc hỗ trợ, giúp đỡ cách mạng Cuba là nhiệm vụ trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Bởi sự giúp đỡ cách mạng Cuba đã giúp Việt Nam giải quyết được các vấn đề cơ bản, liên quan đến uy tín và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế, nhất là đối với khu vực Mỹ Latinh và các nước đang phát triển.

Việt Nam không chỉ chứng minh qua lời nói, còn bằng các hành động thiết thực, nhất là sự hỗ trợ về vật chất, kinh tế. Vào năm 1993, Việt Nam đã cử các đoàn chuyên gia đầu tiên sang giúp Cuba về sản xuất lúa gạo và an ninh lương thực. Tiếp đó, Việt Nam còn giúp Cuba trong phát triển kinh tế và xây dựng hệ thống hạ tầng logictics tại đặc khu kinh tế Mariel. Việt Nam đẩy mạnh các hoạt động hỗ trợ, viện trợ nhân đạo, giúp nhân dân Cuba giải quyết các vấn đề khó khăn kinh tế trong giai đoạn hiện nay. Vừa rồi, Việt Nam cũng đã hỗ trợ Cuba hơn 600 tỷ đồng.

PV: Trong những trang sử về mối quan hệ thân tình này, đâu là câu chuyện khiến bà xúc động và ấn tượng nhất khi nghĩ về "tình đồng chí" giữa hai dân tộc?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Một trong hai điều hối tiếc nhất của Cố Chủ tịch Fidel là không được gặp gỡ và nói chuyện trực tiếp với Chủ tịch Hồ Chí Minh, người mà Fidel coi là người thầy vĩ đại của cách mạng Cuba và là người bạn chung thủy của nhà tư tưởng vĩ đại của cách mạng Cuba Jose Marti.

PV: Thưa TS. Lộc Thị Thuỷ, trong các văn kiện cấp cao gần đây, hợp tác quốc phòng giữa Việt Nam và Cuba luôn được xác định là một "trụ cột" then chốt. Vì sao lĩnh vực này lại được ưu tiên đặc biệt đến vậy trong tổng thể quan hệ song phương?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Hợp tác quốc phòng luôn được coi là trọng tâm trong quan hệ hợp tác giữa Việt Nam với Cuba, kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1960 đến nay. Bởi cả hai nước đều phải đối phó với các thế lực phản động trong và ngoài nước; có sự tương đồng trong quá trình xây dựng và phát triển các lực lượng vũ trang của hai nước, nhất là bộ đội địa phương và dân quân du kích trong tổng thể lực lượng vũ trang 3 thứ quân.

Bên cạnh đó, hai nước còn thúc đẩy hợp tác quốc phòng trong các lĩnh vực liên quan đến nhân đạo, như gìn giữ hòa bình, phòng chống thiên tai, thảm họa chiến tranh và có sự ủng hộ, hợp tác trong phát triển các loại hình quân y liên quan đến quốc phòng an ninh, như trung tâm nhiệt đới, phòng chống thảm họa vũ khí hóa học, sinh học… Điều này, đã thúc đẩy sự hợp tác sâu rộng giữa hai bên về quốc phòng.

PV: Từ Tuyên bố chung về tăng cường đoàn kết và hợp tác toàn diện mới đây, bà có thể cho biết hợp tác quốc phòng - an ninh giữa hai nước đang mở ra những hướng đi mới mẻ và thiết thực nào?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Tuyên bố này giúp hai nước thúc đẩy hợp tác về gìn giữ hòa bình, chia sẻ tin tức tình báo và phòng chống thảm họa thiên tai. Bởi cả Việt Nam và Cuba đều là những quốc gia nằm trong tâm bão ở Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Hai nước sẽ có điều kiện thúc đẩy hợp tác trong việc sửa chữa, nâng cấp, bảo dưỡng, bảo trì các loại vũ khí, trang thiết bị quân sự mà hai nước đã có từ thời Liên Xô trước đây và Nga hiện nay. Đẩy mạnh phối hợp phát triển các loại hình hợp tác về vệ tinh địa tĩnh, vệ tinh quốc phòng.

PV: Với tư cách là một nhà nghiên cứu, theo bà mũi nhọn nào sẽ dẫn dắt và tạo nên đột phá cho hợp tác quốc phòng Việt Nam - Cuba trong tương lai gần? Đó sẽ là công nghiệp quốc phòng hay một lĩnh vực đặc thù nào khác?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Trong thời gian tới, hợp tác về công nghiệp quốc phòng được coi là ưu tiên trọng tâm trong hợp tác quốc phòng giữa Việt Nam với Cuba. Bởi hiện nay, tình hình quốc tế và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp, khó lường, do đó hai nước cần có sự hợp tác sâu rộng trong lĩnh vực này, nhằm bảo vệ vững chắc toàn vẹn lãnh thổ, chủ quyền quốc gia. Từ đó, tạo cơ sở thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội tại mỗi nước và mở rộng quan hệ quốc tế dựa trên phương châm vừa hợp tác, vừa đấu tranh.

Bên cạnh đó, các lĩnh vực khác như quân y, gìn giữ hòa bình hay hợp tác nghiên cứu khoa học quân sự cũng đóng một vai trò quan trọng không kém trong hợp tác quốc phòng giữa hai bên. Bởi cũng giống như Cuba, Việt Nam luôn coi vấn đề con người là trung tâm trong mọi hoạt động của quốc gia. Coi các hoạt động hợp tác với Cuba là ưu tiên trong chính sách đối ngoại quốc phòng do Cuba rất có kinh nghiệm trong các lĩnh vực này.

PV: Thưa TS. Lộc Thị Thuỷ, giữa những biến động khôn lường của thời cuộc, khi cả hai nước Việt Nam - Cuba vẫn kiên định con đường đi lên CNXH, bà nhìn nhận thế nào về vai trò "chỗ dựa tinh thần" mà hai dân tộc dành cho nhau?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Từ sau khi Liên Xô và Đông Âu tan rã, trên thế giới chỉ còn tồn tại 5 quốc gia đi theo con đường XHCN. Trong đó, Việt Nam và Cuba vẫn là 2 ngọn cờ đầu trong phong trào này và luôn tuân thủ các nguyên tắc, đường lối mà Học thuyết Mác - Lenin đã đề ra về xây dựng chủ nghĩa xã hội ở mỗi nước. Điều này, làm cho hai nước luôn coi nhau là chỗ dựa tinh thần để tiếp tục tiến lên trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhất là trong bối cảnh các thế lực thù địch đang ra sức chống phá hai nước.

Không những vậy, hiện nay cả Việt Nam và Cuba đều coi những biến động từ xu thế toàn cầu hóa và hợp tác quốc tế là tất yếu, bên cạnh những cơ hội là thách thức đan xen, nhất là những nguy cơ tự diễn biến, tự chuyển hóa, hòa nhập đi đôi với hòa tan trong quan hệ quốc tế - Điều đã từng xảy ra với Liên xô và Đông Âu trong những thập niên 80 của thế kỷ XX.

Do đó, việc hai nước coi nhau là chỗ dựa tinh thần càng giúp cho hai bên củng cố hơn nữa về nhận thức về con đường đi lên CNXH ở mỗi nước không chỉ trong hiện tại mà còn tương lai.

PV: Việt Nam luôn khẳng định ủng hộ Cuba là "nghĩa vụ lương tâm và tình cảm". Điều này cho thấy chiều sâu và bản chất cốt lõi nào của mối quan hệ đặc biệt này?

TS. Lộc Thị Thuỷ: Phải khẳng định mối quan hệ Việt Nam - Cuba không chỉ là hợp tác kinh tế, văn hóa đơn thuần như các mối quan hệ khác. Mối quan hệ này còn ẩn chứa nhiều giá trị vô hình, lớn lao mà các mối quan hệ khác không có được, đó là sự thủy chung, trong sáng; sự chân thành, chí công vô tư, không vụ lợi; luôn coi nhau là những người bạn chân tình từ tận đáy lòng. Từ lãnh đạo cấp cao đến từng người dân mỗi nước đều theo phương châm “Giúp bạn là tự giúp mình” “Vì Việt Nam Cuba có thể hiến dâng cả máu của mình” và “Vì Cuba, Việt Nam có thể cống hiến tận tâm, tận lực từ đáy lòng”...

Những yếu tố trên, đã làm nên một mối quan hệ Việt Nam - Cuba có chiều sâu chiến lược như hiện nay, bất chấp sự xa cách về địa lý, không gian, thời gian và chính sách bao vây, cấm vận của Mỹ với Cuba. Phát biểu của Chủ tịch nước Lương Cường tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc vào tháng 9/2025 vừa qua là minh chứng rõ cho nhận định này.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!

Triển vọng tươi sáng cho quan hệ Việt Nam - Cuba nhờ ý chí và quyết tâm chung

VOV.VN - Đại sứ Cuba tại Việt Nam Rogelio Polanco Fuentes khẳng định: Lãnh đạo và nhân dân Cuba trân trọng sự góp sức, đồng lòng của người dân Việt Nam, tin tưởng rằng quan hệ giữa hai nước sẽ ngày càng phát triển tốt đẹp, với triển vọng tươi sáng được hun đúc bởi ý chí và quyết tâm chung.